Những bất thường trong trùng tu di tích Huế

Google+ Pinterest LinkedIn Tumblr +

DSC 0088Một sự hạ thấp mỹ thuật cung đình – đó là nhận xét của hầu hết họa sĩ, kiến trúc sư, nhà nghiên cứu về việc trang trí mỹ thuật trên các công trình vừa được trùng tu trong hoàng thành.

Lòe loẹt và tự nhiên chủ nghĩa

Cùng đi khảo sát với chúng tôi có họa sĩ Phan Thanh Bình, giảng viên lý luận mỹ thuật, trưởng phòng quản lý khoa học – đối ngoại của Trường đại học Nghệ thuật Huế.

Đầu tiên chúng tôi vào xem Diên Thọ Cung, tòa cung điện của các đời hoàng thái hậu đã được Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô trùng tu từ năm 1997 và cơ bản đã hoàn thành. Ngay từ cổng vào phía bên trái, chúng tôi đã bắt gặp bức bích họa vẽ theo mô-tip trúc – tước, nhưng hai chú chim sẻ đã bay đâu mất (có lẽ do thiếu chất keo kết dính), còn lại cành trúc với lối vẽ sơ sài đến tội nghiệp. Tình trạng đó còn bắt gặp ở khá nhiều hoa văn, họa tiết trang trí ở Tinh Minh Lâu. Nhưng tệ hại nhất chính là ở khuôn viên Khang Ninh Các nằm ở phía sau, bên trái Cung Diên Thọ.

Trước tòa lầu này có hai ngôi đền được sơn quét bằng mầu vôi và những hình vẽ hết sức đồng bóng, trông hệt như những am miếu thường gặp ở các ngõ xóm. Trên các ô hộc người ta cho vẽ các bức tranh theo môtip ngư tiễu canh mục, với lối vẽ ngô nghê. Họa sĩ Phan Thanh Bình lắc đầu: “Quá sức tự nhiên chủ nghĩa. Ngay thợ tay ngang thường vẽ các am miếu cũng không đến nỗi kém cỏi như thế”. Hai tháng trước, Giáo sư, Tiên sĩ – Kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính – một chuyên gia về trùng tu di tích – sau khi vào xem cũng đã lắc đầu than thở: “Mỹ thuật cung đình mà như thế này thì hạ lưu quá! Các công trình kiến trúc từ bờ tường vào đến cặn nội thất thuộc Cung Diên Thọ và Miếu Thế Tổ sau khi trùng tu đã được phủ lên một mầu sơn và vôi mới toanh.

Về mầu sắc mới này, họa sĩ Phan Thanh Bình nhận xét: “Một gam mầu rất rợ, quá sức lòe loẹt và gay gắt, chứng tỏ người vẽ không hiểu gì về mầu sắc”. Điển hình cho cho tình trạng này là Miếu Thế Tổ. Nhà nghiên cứu Mai Khắc Ứng – nguyên Trưởng Phòng nghiên cứu của đơn vị quản lý di tích này – cho rằng, “Đó không thể là mầu của mỹ thuật cung đình Nguyễn”. Chiếm một khối lượng lớn trong phần trang trí trên nề vữa là các bức bích họa (tranh vẽ trên tường) thường bố trí đăng đối ở hai bên các cổng ra vào (mỗi cổng bốn bức) và các họa tiết trên các ô hộc ở vòm mái cổng… Và đó cũng chính là chỗ thể hiện rõ nhất sự yếu kém. Họa sĩ PGS Vĩnh Phối, nguyên hiệu phó Trường đại học Nghệ thuật Huế, nhận xét: “Tranh vẽ xấu quá, như tranh bèo, bố cục sai, nét quá cứng, thiếu sinh động, mầu thì chưa chín. Các nghệ nhân ngày xưa vẽ theo bút pháp thủy mặc, còn thợ bây giờ vẽ theo cách tả thực. Ngày xưa nghệ nhân có kỹ thuật vẽ trên vữa ướt nên tranh chín mầu và bền vững với thời gian, còn thợ bây giờ chắc không làm được”. Cụ thể như bức Mai điểu (ảnh bên) ở cổng bên trái Hưng Miếu. Họa sĩ Phan Thanh Bình phân tích: cây mai thì đắp nổi ước lệ, nhưng bên cạnh lại vẽ trên mặt phẳng một cây gì không rõ và vẽ theo lối tả thực với mầu và đường nét như “tranh bờ hồ”, khiến mầu sắc lẫn bố cục không thể nào hòa hợp.

Có đúng nguyên gốc mỹ thuật cung đình?

Điều làm nhiều người băn khoăn hơn cả và cũng là điều căn bản nhất của công tác trùng tu di tích đã được quy định nghiêm ngặt trong Luật Di sản văn hóa, đó là: những trang trí mỹ thuật ấy có đúng với nguyên gốc không?

Ông Phùng Phu – Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô – thừa nhận một số chi tiết trang trí trong Khương Ninh Các, Tịnh Minh Lâu là bị sai. Lý do ông đưa ra là vì các di tích này đã qua nhiều lần trùng tu. Trước 1975 người ta đã vẽ chồng lên bằng những hình vẽ mờ, và một số tốp thợ bây giờ căn cứ theo lớp vẽ sau cùng nên bị sai theo. Thế nhưng, sau đó ông Phu lại khẳng định việc khảo sát để tìm dấu vết nguyên gốc được tiến hành rất kỹ; các họa sĩ của phòng kỹ thuật phải bóc tách từng lớp sơn để tìm đúng mầu sắc, họa tiết nguyên gốc Về những bức bích họa, ông Phu nói may mắn là các bức họa này được đắp nổi nên các hình vẽ dễ dàng phát hiện và việc trùng tu thuận lợi hơn. “Còn nếu nói chính xác đến mức cao như bức họa cổ điển thì chắc chắn không có được” – ông Phu nói.

Trả lời về mầu sắc trang trí ông Phu cho biết đó là căn cứ vào đĩa mầu ngũ sắc của Huế mà cố họa sĩ Phạm Đăng Trì đã dày công nghiên cứu: “Nếu có cảm giác lòe loẹt thì đúng là một thời người ta đã phê phán mỹ thuật Nguyễn là lòe loẹt, nhưng càng ngày người ta càng nhận ra mỹ thuật Nguyễn có những đĩa mầu khác nhau. Sự lòe loẹt ấy là do dùng mầu tươi, mầu nguyên. Chính điều đó làm cho mỹ thuật Huế có nét riêng”.

Thế nhưng, theo ông Hoàng Đạo Kính, “mỹ thuật Nguyễn đúng là đa sắc, nhưng nhiều mầu khác với lòe loẹt và không hề rẻ tiền”. Tóm lại, việc phục chế các trang trí mỹ thuật cung đình này dựa trên cơ sở khoa học, tài liệu lịch sử nào? Ông Phùng Phu trả lời rằng các tài liệu lịch sử không mô tả đầy đủ, việc trùng tu này chủ yếu dựa trên phương pháp nghiên cứu hiện trường; mặt khác, dựa theo kinh nghiệm của các nghệ nhân như cụ Cửu Lập đã có hơn 10 năm giúp việc này. Nhưng với các công trình đã sụp đổ hoặc không còn dấu vết thì lấy đâu hiện trường để nghiên cứu? Trường hợp này, họa sĩ Nguyễn Thế Sơn – cán bộ phòng kỹ thuật của Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô cho hay căn cứ vào mô tả trong các tư liệu lịch sử, cộng với kinh nghiệm của nghệ nhân; nghệ nhân thể hiện như thế nào thì phải nên chấp nhận như thế Trong khi đi tìm hiểu vấn đề này, chúng tôi đã gặp một nhóm sinh viên mỹ thuật của Đại học Nghệ thuật Huế cũng đang đi nghiên cứu mỹ thuật cung đình Nguyễn.

Anh Nguyễn Công Dị, lớp đại học tại chức 2, đã từng học trung cấp ở đây từ những năm giữa thập niên 1980, nói: “Tôi đã ghi chép đến thuộc lòng những hoa văn, họa tiết trên những di tích này, hồi đó vẫn còn khá rõ, nên tôi quá bất ngờ khi thấy các tranh vẽ, họa tiết bây giờ khác trước nhiều quá. Tôi liền đi mua phim để chụp nhanh những gì mà người ta chưa kịp đụng vào”. Họa sĩ Bùi Việt Dũng (Đại học Kiến trúc Hà Nội, từng học mỹ thuật ở Huế, cũng mang tâm trạng như thế): “Tôi không dám nói đó là nguyên bản của mỹ thuật cung đình Huế, nên tôi đưa sinh viên đến nghiên cứu ở những công trình mà người ta chưa làm lại”. Sự mơ hồ về tính nguyên gốc của công trình sau trùng tu, một phần quan trọng là do tay nghề cũng như hiểu biết của thợ quá yếu.

Ông Hoàng Đạo Kính cho rằng các bức vẽ ở Khương Ninh Các là do thợ tự nghĩ ra và vẽ một cách tùy hứng: “Làm gì có ngư tiều canh mục ở trong cung điện!” Theo nhà nghiên cứu Phan Thuận An, ngày trước công việc này mặc nhiên phải do những thợ giỏi được tuyển chọn từ khắp nước vào làm, vì vậy mới để lại những tác phẩm mỹ thuật cung đình với trình độ tuyệt tác. Còn bây giờ, nếu nhà thầu thi công quyết chiêu mộ thợ giỏi và không đặt nặng lợi nhuận đã không để lại kết quả như vậy.

(Nguồn Sưu tầm Internet)

 

Share.

About Author

Leave A Reply